Սբ. Հռիփսիմե եկեղեցի

Սբ. Հռիփսիմե եկեղեցին գտնվում է Վաղարշապատ քաղաքի արևելյան մասում և համարվում է հայկական ճարտարապետության գլուխգործոցներից մեկը։ 2000 թվականից այն գրանցված է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության ցանկում։

Եկեղեցին հիմնադրվել է 618 թվականին Կոմիտաս Ա Աղցեցի կաթողիկոսի կողմից՝ 4-րդ դարում կառուցված Սբ. Հռիփսիմե նահատակի դամբարանի տեղում։ 1776 թվականին նրա շուրջ կառուցվել է աղյուսաշեն պարիսպը, 1880 թվականին գավթի վրա՝ զանգակատունը, իսկ 1894 թվականին սրբատաշ քարից կառուցվել են արևելյան և հարավային պարիսպները։

Ըստ Ագաթանգեղոսի՝ Հռոմի Դիոկղետիանոս կայսրը ցանկանում էր կնության առնել քրիստոնյա կույս Հռիփսիմեին, որը մայրապետ Գայանեի և մի քանի տասնյակ այլ միանձնուհիների հետ փախել էր Հայաստան։ Հռիփսիմեի գեղեցկությամբ գերված Տրդատ Գ թագավորը ևս որոշել է ամուսնանալ նրա հետ, սակայն չհաջողելով՝ զայրացած հրամայել է սպանել կույսերին։ Եկեղեցին կառուցվել է Հռիփսիմեի նահատակության վայրում, և այստեղ է գտնվում նրա դամբարանը։

Շենքն արտաքին հատակագծով քառակուսի է և կենտրոնագմբեթ, իսկ ներքուստ՝ խաչաձև․ նրա ներքին հարդարանքն արտասովոր է ու բարդ, և կառուցման ժամանակ կիրառվել են երկրաշարժերին դիմակայելու մի շարք հնարքներ։ Հայ ճարտարապետների ստեղծած այս նորարարական հորինվածքը բազմիցս օգտագործվել է 7-րդ դարի հայ ճարտարապետության մեջ և արձագանք է գտել ավելի ուշ կառույցներում, այդ թվում՝ Վանա լճի Աղթամար կղզու Սուրբ Խաչ եկեղեցում։