Klasztor Akhtala

Na wysokim cyplu wznosi się klasztor Akhtala Świętej Matki Bożej — jeden z ważnych duchowych i kulturalnych ośrodków swojej epoki. Obszar ten, pierwotnie nazywany Agarak, a później Pghndzahanq (Kopalnia Miedzi), był w średniowieczu znany jako centrum religijne i edukacyjne chalcedońskich Ormian pod panowaniem gruzińskim. Jednak historyczny fundament klasztoru zakorzeniony jest w wierze Ormiańskiego Kościoła Apostolskiego, która stworzyła podstawy dla powstania i dalszego rozwoju kompleksu klasztornego. Klasztor otaczają mury o kształcie piramidalnym, zbudowane już w X wieku w okresie bagratynidzkiej dynastii Kiurikian. Północne wejście stanowi sklepiona sala, połączona od wschodu z trzykondygnacyjną wieżą o piramidalnym kształcie. Główny kościół kompleksu, kościół Świętej Matki Bożej, znajduje się w samym centrum twierdzy. Ma on strukturę kopułową, z dwukondygnacyjnymi zakrystiami po obu stronach ołtarza. Kopuła została z czasem zniszczona, lecz zachowały się jej fundamenty, kolumny i podpory ścienne. Zewnętrzne fasady zdobią nisze, reliefy krzyżowe oraz bogate dekoracyjne rzeźbienia kamienne. Na dziedzińcu klasztornym zachował się XIII-wieczny jednonawowy kościół z półkolistym ołtarzem, a także pozostałości budynków mieszkalnych i gospodarczych. Wewnątrz klasztoru ściany są całkowicie pokryte znakomitymi freskami. To dziedzictwo artystyczne jest wyjątkowe zarówno pod względem skali, jak i treści, przedstawiając sceny ze Starego i Nowego Testamentu — wizerunki Maryi Dziewicy, Jana Chrzciciela oraz liczne wydarzenia biblijne. Choć pochodzą z XIII wieku, zachowały swój wygląd i kolory do dziś. W malowidłach użyto tylko dwóch kolorów bazowych: vordan karmir (czerwieni koszenilowej) i lazurytu (błękitu wytwarzanego z miedzi), a pozostałe tony uzyskano przez ich mieszanie. Klasztor był także ważnym ośrodkiem pisania rękopisów. W XIII wieku działał tu Simeon Pghndzahantsi, a studiowano zarówno literaturę ormiańską, jak i gruzińską. Według Stepannosa Orbelyana przechowywano tu niegdyś ""przyjęty przez Boga Święty Krzyż"", podarowany Norawankowi przez Iwane Zakaryana.