Մեծամոր հնագույն ամրոց-բնակատեղի

Մեծամոր հնագույն ամրոց-բնակատեղին գտնվում է Երևանից 35 կմ հարավ-արևմուտք՝ Տարոնիկ գյուղից ոչ հեռու։ Այն համաշխարհային մշակույթի հուշարձան է։

1968 թվականին բացված պատմահնագիտական արգելոց-թանգարանում ցուցադրվում են հուշարձանից պեղված 27 000-ից ավելի առարկաներ։ Առաջին հարկում ամրոցի և դամբարանադաշտի՝ վաղ բրոնզից մինչև ուշ միջնադար գտածոներն են, երկրորդում՝ հին Մեծամորի արհեստներն ու ծեսերը, իսկ նկուղային հարկի հատուկ զետեղարանում՝ Վանի թագավորության շրջանի ոսկե, արծաթե, սաթե, կիսաթանկարժեք քարերից և մածուկից իրեր։

Բաբելոնյան թագավոր Ուլամ Բուրարիաշի ագաթե գորտ-կշռաքարը (մ.թ.ա. 16-րդ դար) և բաբելոնյան տիրակալ Կուրիգալզուին պատկանող՝ եգիպտական հիերոգլիֆ տեքստով սարդոնիքսե կնիքը (մ.թ.ա. 15-րդ դար)։ Դրանք վկայում են, որ Մեծամորը եղել է Արարատյան դաշտով անցնող և Առաջավոր Ասիան Հյուսիսային Կովկասին կապող առևտրական ճանապարհների խաչմերուկ։

Բրոնզի դարում (մ.թ.ա. 4–2-րդ հազարամյակներ) Մեծամորը մշակույթի ծաղկուն կենտրոն էր՝ կիկլոպյան պարսպով շրջապատված միջնաբերդով և «աստղադիտարանով» խոշոր բնակատեղի։ Վաղ երկաթի դարում (մ.թ.ա. 11–9-րդ դարեր) այն քաղաք էր՝ պալատական շինություններով, յոթ սրբատեղիով տաճարական համալիրով և արտադրական համալիրներով, իսկ մ.թ.ա. 8-րդ դարում մտել է Վանի թագավորության (Ուրարտուի) մեջ։

Դամբարանադաշտում պեղվել են կարմիր տուֆից կառուցված հսկայածավալ դամբարաններ, որտեղ թաղվել են ցեղային առաջնորդները։ Նրանց պատվին զոհաբերվել և թաղվել են բազմաթիվ նժույգներ, խոշոր և մանր եղջերավոր անասուններ, շներ և նույնիսկ ծառաներ ու ստրուկներ։