Սարդարապատի հուշահամալիր

Հուշահամալիրը նվիրված է 1918 թվականին թուրքական կանոնավոր բանակի նկատմամբ հայ ժողովրդի տարած հաղթանակին և կանգնեցված է Սարդարապատի ճակատամարտի վայրում՝ Արմավիրից 10 կմ հեռավորության վրա։ Արմավիրը 1918 թվականին կոչվում էր Սարդարապատ, այստեղից էլ՝ հուշահամալիրի անվանումը։

Համալիրի հանդիսավոր բացումը կատարվել է 1968 թվականի մայիսին՝ հաղթանակի 50-ամյակի կապակցությամբ։ Հեղինակներն են ճարտարապետ Ռաֆայել Իսրայելյանը և քանդակագործներ Արշամ Շահինյանը, Սամվել Մանասյանը և Արա Հարությունյանը, իսկ համալիրը հիմնականում կառուցված է Արմավիրի կարմիր տուֆով։

35 մ բարձրություն ունեցող «Զանգակատունը» համալիրի առանցքային միավորն է, և նրա զանգերը ղողանջում են ամեն տարի՝ հաղթանակի օրը։ Կարմիր տուֆից պատրաստված, դեմ դիմաց կանգնած 8 մ բարձրությամբ թևավոր ցուլերը, ըստ հին հայկական դիցաբանության, խորհրդանշում են հայ ժողովրդի հավատարմությունը, հզորությունը և ոգու անկոտրունությունը։

Այո, համալիրում է գործում հայոց ազգագրության և ազատագրական պայքարի պատմության ազգային թանգարանը։ Նրա հավաքածուն ընդգրկում է ավելի քան 70000 թանգարանային առարկա, և ներկայացված են հայոց ազգային մշակույթին ու Մայիսյան հերոսամարտերի պատմությանը նվիրված ցուցադրություններ։