Մուսա լեռան հերոսամարտի հուշարձանը

Հուշարձանը գտնվում է Արմավիրի մարզի Մուսալեռ գյուղում՝ բլրի վրա։ Բլրի ստորոտում՝ հուշակոթողի կողքին, գտնվում են նաեւ Արցախյան ազատամարտում զոհված մուսալեռցիների շիրիմները։

Այն նվիրված է Մուսա լեռան հերոսամարտին՝ Մուսա լեռան շրջակա հայկական գյուղերի բնակիչների 53-օրյա ինքնապաշտպանական մարտերին թուրքական կանոնավոր եւ անկանոն ուժերի դեմ Հայոց ցեղասպանության օրերին։ Ինքնապաշտպանությունը տեւել է 1915 թվականի հուլիսի 21-ից սեպտեմբերի 12-ը, որից հետո ֆրանսիական եւ անգլիական նավերը չորս հազարից ավելի հայերի տեղափոխել են Եգիպտոս։

Անառիկ ամրոց հիշեցնող կոթողը խորհրդանշում է հերոսամարտի մասնակիցների անկոտրում կամքը, ազատագրական ոգին եւ արիությունը։ Հուշահամալիրի հեղինակներն են ճարտարապետ Ռաֆայել Իսրայելյանն ու քանդակագործ Արա Հարությունյանը։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո շատ մուսալեռցիներ ներգաղթեցին Հայաստան ու Էջմիածնի շրջանում հիմնեցին Մուսալեռ գյուղը։ Այստեղ 1976 թվականի սեպտեմբերի 16-ին կանգնեցվել է հուշարձանը՝ ի պատիվ Մուսա լեռան պաշտպանների։

Այս իրադարձություններով ոգեշնչված ու տպավորված՝ ավստրիացի գրող Ֆրանց Վերֆելը 1933 թվականին գրել է «Մուսա լեռան քառասուն օրը» վեպը։