Մաքենյաց վանական համալիր

Այն Գեղարքունիքի մարզի վանական համալիր է, որը ստեղծվել է Սյունիքի ճարտարապետական դպրոցի շնորհիվ։ Մատենագրական տեղեկությունները վանքի մասին հասնում են մինչև 7-րդ դար, և ժամանակին այն եղել է ամենահայտնի վանքերից մեկը՝ որպես հոգևոր-կրթական և մշակութային կյանքի կենտրոն։

9-րդ դարի վերջում Սյունյաց իշխան Գրիգոր Սուփանը նորովի կառուցել է ավերված Մաքենյաց վանքը՝ հիմք դնելով Սբ. Աստվածածին եկեղեցուն։ Եկեղեցու արևելյան պատին նա թողել է մեծ արձանագրություն, որից միայն բեկորներ են պահպանվել։

Համալիրը բաղկացած է 37 ենթահուշարձանից, որոնցից գլխավորներն են Սբ. Աստվածածին եկեղեցին, գավիթը, երկու թաղածածկ եկեղեցիները, մեկ միանավ եկեղեցին, գերեզմանոցը և պարիսպը։ Գմբեթավոր Սբ. Աստվածածին եկեղեցին արտաքուստ ուղղանկյուն է, ներքուստ՝ խաչաձև, ունի եռախորան հորինվածք և զույգ ավանդատներ, իսկ նրա շրջակայքում պահպանվել են 9–10-րդ դարերի խաչքարեր։

Վանքում պահվել է Կենաց փայտի մասունքով «Մաքենյաց Սբ. Նշան» խաչը, որը 11-րդ դարում բերվել էր Եդեսիայից։ 1170 թվականին Ներսես Շնորհալին վերցրել է Մաքենյաց վանքում մշակված եկեղեցական կանոնակարգը՝ այն հայկական մյուս վանքերում ևս կիրառելու համար։