Նորատուսի Խաչքարեր

Այն Նորատուս գյուղի գերեզմանատունն է՝ աշխարհում խաչքարերի ամենամեծ համալիրը։ Այստեղ կանգնեցված է մոտ 900 խաչքար, որոնցից ամենահինը թվագրվում է 9-րդ դարով, իսկ մեծամասնությունը՝ 13–14-րդ դարերով։

Նորատուսը Գեղարքունիքի մարզի գյուղ է և մարզի հնագույն բնակավայրերից մեկը։

Ըստ ավանդության՝ երբ սելջուկ թուրքերի մեծաթիվ զորքը դուրս է գալիս Գեղամ արքայի փոքրաթիվ զորքի դեմ, թագավորը հրամայում է հագուստներ հագցնել խաչքարերին։ Հեռվից սելջուկներին թվում է, թե հայերն ունեն մեծաքանակ զորք, նրանք խուճապի մատնված փախչում են, և հայոց զորքը հաղթանակ է տանում։

Նորատուսում գործել են մի շարք տաղանդավոր քարգործ վարպետներ՝ Մելիքսեթ կազմողը, Ներսեսը, Քիրամը և ուրիշներ։ 2010 թվականին «Հայկական խաչքարի արվեստը. խաչքարի խորհուրդը և խաչքարագործությունը» ընդգրկվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի մարդկության ոչ նյութական մշակութային ժառանգության ներկայացուցչական ցանկում։

Գերեզմանատնից զատ՝ գյուղում և շրջակայքում կան նաև այլ հուշարձաններ, այդ թվում՝ Սբ. Աստվածածին (9-րդ դար) և Սբ. Գրիգոր (13-րդ դար) եկեղեցիները։