Հայաստանի տեսարժան վայրերը, որոնք ընդգրկված են UNESCO-ի Համաշխարհային ժառանգության ցանկում

Հայաստանի տեսարժան վայրերը, որոնք ընդգրկված են UNESCO-ի համաշխարհային ժառանգության ցանկում

Հայաստանը հաճախ անվանում են «բացօթյա թանգարան»․ երկրի տարբեր հատվածներում պահպանվել են դարերի պատմություն ունեցող եկեղեցիներ, վանքեր ու հնավայրեր, որոնք ներկայացնում են հայկական մշակույթի և ճարտարապետության զարգացման տարբեր փուլերը։

Դրանցից մի քանիսն ունեն նաև միջազգային կարևորագույն ճանաչում՝ ընդգրկված են UNESCO-ի Համաշխարհային ժառանգության ցանկում։

Այսօր Հայաստանում ցանկում գրանցված է երեք մշակութային օբյեկտ՝ Հաղպատի և Սանահինի վանական համալիրները, Էջմիածնի Մայր տաճարն ու եկեղեցիները՝ Զվարթնոցի հնագիտական վայրի հետ միասին, ինչպես նաև Գեղարդի վանքն ու Ազատ գետի վերին հովիտը։

Հաղպատ և Սանահին․ միջնադարյան Հայաստանի մշակութային կենտրոնները

Լոռու մարզում գտնվող Հաղպատն ու Սանահինը հայկական միջնադարյան ճարտարապետության կարևորագույն համալիրներից են։

Երկու վանքերն էլ ձևավորվել են 10-րդ դարից սկսած և միջնադարում եղել ոչ միայն հոգևոր, այլև կրթական ու մշակութային կենտրոններ։ Այստեղ զարգացել են գրչության, ձեռագրերի ստեղծման և գիտության ավանդույթները։

UNESCO-ն Հաղպատն ու Սանահինը դիտարկում է որպես 10–13-րդ դարերի հայկական կրոնական ճարտարապետության զարգացման կարևոր օրինակներ։ Հաղպատը Համաշխարհային ժառանգության ցանկում ընդգրկվել է 1996 թվականին, իսկ 2000-ին գրանցումն ընդլայնվել է՝ ներառելով նաև Սանահինը։

Էջմիածին և Զվարթնոց․ հայկական քրիստոնեական ճարտարապետության ժառանգությունը

Վաղարշապատը Հայաստանի քրիստոնեական պատմության առանցքային վայրերից է։ UNESCO-ի Համաշխարհային ժառանգության օբյեկտի կազմում ընդգրկված են Էջմիածնի Մայր տաճարը, Սուրբ Հռիփսիմե, Սուրբ Գայանե և Շողակաթ եկեղեցիները, ինչպես նաև Զվարթնոցի հնագիտական տարածքը։

Այս հուշարձանները ներկայացնում են հայկական եկեղեցական ճարտարապետության ձևավորումն ու զարգացումը։

Հատկապես առանձնանում է 7-րդ դարում կառուցված Զվարթնոցի տաճարը։ Թեև այսօր այն պահպանվել է ավերակ վիճակում, կառույցի մնացորդները հնարավորություն են տալիս պատկերացնելու երբեմնի տաճարի մասշտաբն ու ճարտարապետական բարդությունը։

Էջմիածնի եկեղեցիներն ու Զվարթնոցի հնագիտական վայրը UNESCO-ի Համաշխարհային ժառանգության ցանկում ընդգրկվել են 2000 թվականին։

Գեղարդ․ երբ ճարտարապետությունն ու բնությունը միավորվում են

Գեղարդը Հայաստանի ամենայուրահատուկ վանական համալիրներից է։ Դրա մի շարք եկեղեցիներ ու դամբարաններ ամբողջությամբ կամ մասամբ փորված են ժայռի մեջ։

Վանքի պատմական անվանումը Այրիվանք է՝ «քարայրի վանք», իսկ այսօր պահպանված հիմնական կառույցների մեծ մասը վերաբերում է 12–13-րդ դարերին։

Գեղարդի առանձնահատկությունը նաև շրջակա բնության հետ կապն է։ Վանքը, ժայռերն ու Ազատ գետի վերին հովիտը միասին ձևավորում են մեկ ամբողջական մշակութային լանդշաֆտ։

Գեղարդի վանքն ու Ազատ գետի վերին հովիտը UNESCO-ի Համաշխարհային ժառանգության ցանկում ընդգրկվել են 2000 թվականին։

Ի՞նչ է նշանակում UNESCO-ի Համաշխարհային ժառանգության կարգավիճակը

UNESCO-ի ցանկում ընդգրկվելու համար հուշարձանը կամ տարածքը պետք է ունենա «բացառիկ համընդհանուր արժեք», այսինքն՝ դրա նշանակությունը պետք է դուրս գա մեկ երկրի սահմաններից և կարևոր լինի ամբողջ մարդկության մշակութային ժառանգության համար։

Հայաստանի երեք օբյեկտները ներկայացնում են հայկական մշակույթի տարբեր փուլեր։ Հաղպատն ու Սանահինը պատմում են միջնադարյան վանական մշակույթի մասին, Էջմիածինն ու Զվարթնոցը՝ վաղ քրիստոնեական ճարտարապետության զարգացման, իսկ Գեղարդը ցույց է տալիս ճարտարապետության և բնական միջավայրի բացառիկ համադրությունը։

Հայաստանի ներկայությունը UNESCO-ի ցանկերում միայն այս հուշարձաններով չի սահմանափակվում։ UNESCO-ի ոչ նյութական մշակութային ժառանգության ցանկերում ներկայացված են նաև հայկական մշակույթի մի շարք ավանդույթներ՝ դուդուկի երաժշտությունը, խաչքարերի արվեստը, լավաշի պատրաստման մշակույթը, քոչարին և այլ ավանդույթներ։

Սակայն դրանք UNESCO-ի տարբեր ծրագրեր են և չպետք է շփոթել Համաշխարհային ժառանգության ցանկում գրանցված պատմամշակութային վայրերի հետ։

Հայաստանի UNESCO-ի հուշարձաններն այցելելով՝ հնարավոր է մեկ ճանապարհորդության ընթացքում բացահայտել հայկական մշակույթի տարբեր ժամանակաշրջաններ՝ վաղ քրիստոնեական ճարտարապետությունից մինչև միջնադարյան վանական մշակույթ։ Դրանք Հայաստանի պատմության կարևոր մասն են և միաժամանակ՝ համաշխարհային մշակութային ժառանգություն։