Որոտնաբերդ

Որոտնաբերդը Հայաստանի նշանավոր և դժվարամատչելի ռազմական հենակետերից է, որի մասին առաջին գրավոր հիշատակումները վերաբերում են 5-րդ դարին։ Ժողովրդական ավանդության մեջ այն կապվում է 18-րդ դարի ազգային-ազատագրական պայքարի առաջնորդ Դավիթ Բեկի հետ, ուստի երբեմն կոչվում է «Դավիթ Բեկի բերդ»։

Ստեփանոս Օրբելյանը վկայում է, որ 1075–1092 թվականներին Որոտնաբերդն ու շրջակա տարածքները Սյունիքի թագավորության կազմում էին։ Շուրջ 115 տարի սելջուկների իշխանության տակ մնալուց հետո ամրոցը 1210 թվականին ազատագրեցին Զաքարյանների գլխավորած հայ-վրացական զորքերը, այն անցավ Իվանե Զաքարյանին, իսկ 13-րդ դարի կեսերից դարձավ Օրբելյան իշխանների տիրույթ։ 1724 թվականի մարտին Դավիթ Բեկն ազատագրեց ամրոցը և այն դարձրեց իր պայքարի պաշտպանական հենակետ, իսկ 19-րդ դարում այն արդեն հիշատակվում է որպես լիովին լքված։

Ամրոցի երկշերտ պարիսպները կառուցված էին կոպտատաշ բազալտե քարերից և բաղկացած էին առաջնային ու ներքին պաշտպանական պատնեշներից։ Միջնաբերդն ուներ գետնուղի, որն ուղղակիորեն կապում էր ամրոցը Որոտան գետին՝ պաշարման ժամանակ ապահովելով ջուր և փախուստի գաղտնի ճանապարհ։

10-րդ դարից սկսած Որոտնաբերդը և մոտակա Որոտնավանքը համարվում էին միասնական պաշտպանական համակարգ, որը պաշտպանում էր վարչական և տնտեսական նշանակություն ունեցող Շաղատ գյուղաքաղաքը։ Բերդի տարածքով էր անցնում նաև Նախիջևանից սկսվող երկրորդական առևտրական ճանապարհը, որը Կարճևանում միանում էր Ջուլֆա–Փայտակարան միջազգային ուղուն, ուստի բերդը վերահսկում էր առևտրական շարժը։