Աղիտուի մահարձան

Աղիտուի մահարձանը Սյունյաց աշխարհի վաղմիջնադարյան ճարտարապետության բացառիկ հուշարձան է։ Այն նվիրված է պարսիկների դեմ մարտերում հաղթած Սյունյաց երեք իշխանների հիշատակին։

Մահարձանը գտնվում է Աղիտու գյուղի պատմական գերեզմանատան տարածքում՝ 13–14-րդ դարերի խաչքարերի ու տապանաքարերի կողքին։ Սակայն այն ավելի հին է՝ թվագրվում է 6–7-րդ դարերով և իր ճարտարապետական լուծումներով համարվում է տարածաշրջանում եզակի։

15 մետր բարձրությամբ մահարձանը նման է Օձունի 5–6-րդ դարերի կոթողին։ Երկու մույթեր և հորիզոնական քիվասալեր կազմում են երկաստիճան սյունակամարաշար, երկու ուղղանկյուն մույթերի միջև տեղավորված ութանիստ սյունը պսակված է ճոխ զարդաքանդակով խոյակով, իսկ վերևում կոթողն ավարտվում է բուսական զարդաքանդակներով եռամաս կամարաշարով։ Նախկինում գագաթին եղել է ծավալային խաչ, որից միայն բեկորներ են պահպանվել։

Մահարձանը վերականգնվել է 1970 թվականին՝ ճարտարապետ Ա. Ստեփանյանի նախաձեռնությամբ, ինչը նպաստել է նրա պահպանմանը և ճանաչմանը որպես կարևոր հուշարձան։ Կոթողի վրա հայտնաբերվել են հինգ անթվական արձանագրություններ։