Նոր Վարագավանք

Նոր Վարագավանք վանական համալիրը գտնվում է Տավուշի մարզի Վարագավան գյուղից 3,5 կմ հարավ-արևմուտք՝ անտառապատ լեռներով շրջապատված բարձր ժայռի վրա։

Մեզ հասած արձանագրությունների համաձայն՝ վանական համալիրը 12-րդ դարի կառույց է և եղել է Կյուրիկյան-Բագրատունիների վանքն ու պանթեոնը։ Պատերի և խաչքարերի հնագույն արձանագրությունները թույլ են տալիս եզրակացնել, որ դեռևս 12-րդ դարի կեսերին վանքի տեղում բնակատեղի է եղել։

Վանքը սկզբում կոչվել է Անապատ։ Երբ մոնղոլներն ավերեցին Վասպուրականի հռչակավոր Վարագա վանքը, նրա հոգևոր առաջնորդ Ղուկասը 1213 թվականին Անապատ տեղափոխեց վանքի մասունքները, այդ թվում՝ Հռիփսիմյան կույսերի բերած Սուրբ Խաչափայտի կտորը, և վանքը վերանվանվեց «Նոր Վարագ»։

Համալիրը բաղկացած է Սբ. Աստվածածին և Անապատ եկեղեցիներից, կրկնահարկ տապանատնից, մատուռից, փոքր և մեծ գավիթներից։ Գլխավոր Սբ. Աստվածածին եկեղեցին ներքուստ զուսպ է հարդարված, իսկ արտաքուստ հագեցած է հարթաքանդակներով՝ ոճավորված կենաց ծառեր, մարդկային գլխով կենդանակերպ ֆիգուրներ, թռչուններ և երկրաչափական պատկերներ։ Շքամուտքի հորինվածքի վրա ազդեցություն է թողել Անիի 12-րդ դարի շքամուտքը։

Համալիրի մասին արժեքավոր տեղեկություններ են հաղորդում 13-րդ դարի պատմագիրներ Կիրակոս Գանձակեցին և Վարդան Արևելցին։