Բաղաբերդ ամրոց

Բաղաբերդը կամ Կապանի բերդը գտնվում է Կապան քաղաքից արևմուտք՝ Քաջարան տանող մայրուղու վրա, Ողջի գետի ձախ ափին։ Նրա ավերակները Ողջի գետի և նրա ձախակողմյան Գիրաթաղ վտակի անկյունում են։

Որպես անառիկ բերդ՝ Բաղաբերդը հայտնի է 4-5-րդ դարերից, իսկ 1103 թվականին, երբ Կապան քաղաքն ավերվեց, դարձավ Սյունիքի թագավորության մայրաքաղաքը, որտեղ Սյունյաց իշխանները պահում էին գանձերն ու ձեռագրերը։ 1170 թվականին Գանձակի սելջուկները գրավեցին բերդը, կոտորեցին բնակիչներին և այրեցին Տաթևի վանքին պատկանող ավելի քան 10 հազար ձեռագիր․ այդ հարվածից հետո Բաղաբերդն այլևս չվերականգնվեց։

Պատմագիր Ստեփանոս Օրբելյանի փոխանցած ավանդության համաձայն՝ Սիսակի սերունդներից Բաղակ նահապետը ժառանգություն է ստացել Ձորք (Կապան) գավառը, կառուցել քարե ամրոց և այն անվանել Բաղաբերդ։

Ավերակներից երևում է, որ բերդն ունեցել է կրկնակի պարիսպներ՝ աշտարակներով, և եռաստիճան պաշտպանություն հրվանդանի վրա՝ ժայռի ստորոտին, մոտ 150 մ բարձրության վրա և գագաթին։ Մնացել են ստորգետնյա անցուղիների, ժայռափոր պահոցների և ջրատար ուղու հետքեր, ինչպես նաև մոտ 6-8 մ բարձրությամբ պարիսպների մնացորդներ։

Ըստ ավանդության՝ Բաղաբերդում են անցել Փառանձեմ թագուհու երիտասարդ տարիները, և նա սիրում էր զբոսնել բերդի արևմտյան պարիսպների մոտ հոսող աղբյուրի մոտ։ Հետագայում մայրերն այդ աղբյուրի ջրով լողացնում էին երեխաներին՝ հավատալով, որ աղջիկները կլինեն Փառանձեմի պես գեղեցիկ ու համառ, իսկ տղաները՝ ուժեղ և տոկուն։