Մուսա լեռան հերոսամարտի հուշարձանը

Մուսա լեռան հերոսամարտն իրենից ներկայացնում է Մուսա լեռան շուրջը գտնվող հայկական գյուղերի բնակիչների 53-օրյա ինքնապաշտպանական մարտերը թուրքական կանոնավոր եւ անկանոն ուժերի դեմ։ Թուրքական բանակը կոտորում էր հայ խաղաղ բնակչությանը՝ իրագործելով Հայոց Ցեղասպանության ծրագիրը։ Սակայն Մուսա լեռան գյուղերի հայ բնակչությունը զգացել էր մոտալուտ վտանգը եւ բարձրացել Մուսա լեռ ու սկսել ինքնապաշտպանությունը, որը տեւեց 1915 թվականի հուլիսի 21-ից սեպտեմբերի 12-ը։ Ֆրանսիական եւ անգլիական նավերը եկան ինքնապաշտպանվողներին օգնության եւ տեղափոխեցին չորս հազար եւ ավելի հայերի Եգիպտոս, որտեղ հետագայում շատերը մտան Ֆրանսիական հայկական լեգեոնի կազմի մեջ։ Այս իրադարձություններով ոգեշնչված եւ տպավորված՝ ավստրիացի գրող Ֆրանց Վերֆելը 1933 թվականին գրում է «Մուսա լեռան քառասուն օրը» ստեղծագործությունը։



Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո շատ մուսալեռցիներ ներգաղթեցին Հայաստան ու Էջմիածնի շրջանում հիմնեցին Մուսալեռ գյուղը, որտեղ էլ 1976 թվականի սեպտեմբերի 16-ին կանգնեցրին հուշարձան՝ ի պատիվ Մուսա լեռան պաշտպանների։