Հանդաբերդ

Հանդաբերդը ժայռի գագաթին է՝ Արցախի Քնարավան գյուղից 1 կիլոմետր արևելք, Լև գետի վերևում, ծովի մակերևույթից 1665 մ բարձրության վրա։ Ժայռաշեն դիրքն այն դարձրել է անառիկ։

9-րդ դարում Առանշահիկների տոհմից իշխան Ատրներսեհը վերակառուցել է այստեղ արդեն գոյություն ունեցող բերդը, իսկ Հանդաբերդի մասին առաջին գրավոր տեղեկությունը 854 թվականից է։ Հետագայում այն պատկանել է Խաչենյան, ապա Դոփյան իշխաններին, և նրա մասին պատմում են Մովսես Կաղանկատվեցին ու Կիրակոս Գանձակեցին։

Բերդը սարալանջին համապատասխան ունի անկանոն ուղղանկյան տեսք, իսկ կիսաշրջան աշտարակներով ամրացված պարիսպները հասնում են մինչև 8 մետր բարձրության։ Տեսանելի են շինարարական երկու փուլ՝ Բագրատունյաց դարաշրջանի կոպտատաշ հիմքեր և 13-րդ դարի սվաղապատ վերնաշարքեր։ Ներսում պահպանվել են հորեր և շինությունների ավերակներ։

Բերդի հարավային կողմում գտնվող «կեղծ դարպասը» պաշտպանական հնարք էր։ Միակ իրական մուտքը նեղ ու ոլորապտույտ արահետն է, որը ժայռերի միջով հասնում է հյուսիսային դարպասին։