Խորանաշատ վանական համալիր

Խորանաշատը հայ միջնադարյան ճարտարապետության գլուխգործոցներից է և եղել է կրթական ու գիտական նշանավոր կենտրոն։ Վանքը հիմնադրվել է 13-րդ դարի առաջին կեսին և այսօր կիսավեր է, բայց, միաձուլվելով բնությանը, չի կորցնում իր վեհությունը։

Վանքի և վարդապետարանի հիմնադիրը միջնադարյան Հայաստանի մեծահամբավ հասարակական գործիչ, գիտնական-վարդապետ, ուսուցչապետ և աստվածաբան Վանական վարդապետն է (1181–1251)։ Նա կրթություն է ստացել Գոշավանքի վարդապետարանում և եղել է հռչակավոր գիտնական Մխիթար Գոշի աշակերտը։

Խորանաշատ անվանումն առաջացել է խորանների առատությունից՝ վանական համալիրն ունի տասը խորան։

Կրթությունը տևել է 7–8 տարի, դասավանդվել են բազմաթիվ առարկաներ, այդ թվում պատմություն և բուսագիտություն։ Խորանաշատում գրվել և ընդօրինակվել են բազմաթիվ ձեռագրեր, որոնցից շատերն այժմ պահվում են Մատենադարանում, իսկ այստեղ ուսանել են Կիրակոս Գանձակեցին, Վարդան Արևելցին, Գրիգոր Ակնեցին և ուրիշներ։

Խորանաշատ վանական համալիրը բաղկացած է Սբ. Աստվածածին, Սբ. Կիրակի և Սբ. Ճգնավոր եկեղեցիներից, գավթից և օժանդակ շինություններից։