Kościół św. Gajane

Kościół św. Gajane znajduje się w południowej części miasta Wagharszapat (Eczmiadzyn), na południowy wschód od Katedry Matki Bożej. Według źródeł historycznych kościół został zbudowany w 630 roku przez katolikosa Ezra Nigeckiego, na miejscu kaplicy męczennicy. Świątynia została wzniesiona z precyzyjnie obrobionego tufu. Według Agatangelosa kaplica ta została pierwotnie zbudowana na początku IV wieku nad grobem dziewicy-męczennicy Gajane z grupy Hripsimeanek. Kościół jest uważany za jeden z najlepszych przykładów wczesnego okresu ormiańskiej architektury kościelnej. Pod względem projektu architektonicznego należy do typu kościołów kopułowo-bazylikowych, kompozycji konstrukcyjnej rozwijanej między V a VII wiekiem. Główny ołtarz i dwie kwadratowe zakrystie znajdują się po stronie wschodniej. W południowo-wschodniej zakrystii znajduje się wejście prowadzące do krypty grobowej Dziewicy Gajane, położonej pod głównym ołtarzem. Kościół ma trzy wejścia — od południa, zachodu i północy. Zewnętrzny wygląd świątyni jest dość prosty: drzwi są obramowane, a łuki okienne zdobione ornamentami. Na przestrzeni wieków świątynia uległa znacznym zniszczeniom, a pierwsze prace restauracyjne przeprowadzono za czasów katolikosa Filipa w 1652 roku, kiedy odbudowano zrujnowane ściany, bęben kopuły i stożkowy dach. Kilkadziesiąt lat później, za panowania katolikosa Jeghiazara I z Aintabu (1682–1691), do zachodniego, czyli głównego wejścia, dobudowano trójarkadowy portyk (narteks). Pochowani są tam katolikosowie wszystkich Ormian: Jeghiazar I z Aintabu, Abraham II z Mszku, Symeon I z Erywania i Howsep Arghutian. Wewnątrz kościoła oraz na otaczającym go cmentarzu znajduje się około dwudziestu chaczkarów (kamieni krzyżowych) pochodzących z okresu od X do XVII wieku.