Աղձքի Դամբարան

Այն Արշակունիների 4-րդ դարի դամբարան-գերեզմանատունն է, որը գտնվում է Արագածոտնի մարզի Աղձք գյուղում։ Գիտնականների կարծիքով՝ այստեղ իրենց հանգրվանն են գտել և՛ հեթանոս, և՛ քրիստոնյա Արշակունի արքաները, ովքեր Հայաստանում իշխել են շուրջ 350 տարի։

Ըստ Փավստոս Բուզանդի՝ 364 թվականին պարսից Շապուհ Բ-ն գրավել է Անի-Կամախ ամրոց-սրբատեղին, բացել հայ արքաների գերեզմաններն ու փորձել աճյունները Պարսկաստան տանել՝ հավատալով, որ նրանց փառքն ու ուժը կփոխանցվեն Պարսկաստանին։ Սպարապետ Վասակ Մամիկոնյանը Այրարատ նահանգում հաղթել է պարսիկներին, խլել արքաների մասունքները և թաղել Աղձքում։

Համալիրը բաղկացած է դամբարանից, նրան կից եռանավ բազիլիկ եկեղեցուց և երեք հուշասյուներից։ Արևմտյան մուտքի երկու կողմերի և ուղղանկյուն խորշերի ճակատների քարերը հարդարված են հեթանոսական և վաղ քրիստոնեական զարդաքանդակներով՝ առյուծ, շուն, եղջերու, վարազ, այծյամ, ցուլ և այլն։

Այո, դամբարանն ուսումնասիրվել է երեք փուլով․ առաջին պեղումները կատարվել են 1973-1974 թվականներին, երկրորդ փուլը՝ 2001 թվականին, իսկ երրորդը՝ 2015-2018 թվականներին։