Սմբատաբերդ

Սմբատաբերդը գտնվում է Վայոց ձորում՝ Արտաբույնք (նախկինում՝ Եղեգիս) գյուղից հարավ-արևելք, լեռան գագաթին։ Արևելյան, արևմտյան և հարավային կողմերից այն պաշտպանված է ձորի բնական քարափներով, և ամրոցը հասանելի է միայն հյուսիսային կողմից։

Սմբատաբերդը Վայոց ձորի և ընդհանրապես Սյունիքի հին և խոշոր ամրոցներից է, և հավանական է, որ այն գոյություն է ունեցել անգամ 5-րդ դարից առաջ։ Սյունյաց իշխաններ Վասակյանները, հավանաբար, այն դարձրել են իրենց ռազմական հենակետը, իսկ Օրբելյանների տիրապետության ժամանակ բերդն ավելի է ամրացվել։

Ամրոցը վերականգնվել է 2006–2007 թվականներին։ Բնական քարափները կրկնակի ամրացված են բարձր ու լայն բրգավոր պարիսպներով, իսկ ներսում կան զորանոցների և ջրավազանների ավերակներ։ Բերդն ունեցել է երեք մուտք՝ հյուսիս-արևելքից, հյուսիս-արևմուտքից և հյուսիսից, որոնք շարված են բազալտի սրբատաշ քարերից, իսկ ջուրը բերվել է Ցախաց Քարի մերձակայքից։