Եղեգիսի հրեական գերեզմանատուն

1997 թվականին հայտնաբերված Եղեգիսի գերեզմանատունը կարևոր նշանակություն ունեցավ միջնադարյան Վայոց ձորի էթնիկ կազմը հասկանալու համար։ Նրա 64 տապանաքարերը փաստում են, որ 13–14-րդ դարերում այստեղ հրեական համայնք է գոյություն ունեցել։

Ամենահին գերեզմանաքարը 1266 թվականի է, ամենավերջինը՝ 1346-ի։ Տապանաքարերի վրա կան բազմաթիվ զարդանախշեր, որոնք կապված են հնագույն հրեական արվեստի հետ։

Վերծանվել է շուրջ 20 արձանագրություն՝ հին եբրայերեն և արամեերեն, որոնք ներառում են մահացածների անունները, մահվան թվականներն ու աղոթքներ։ Արձանագրությունները փաստում են, որ այստեղ ապրել են բարձր խավի ներկայացուցիչներ, այդ թվում՝ հրեական իշխանական տոհմեր։

Հրեաները, հավանաբար, հաստատվել են այստեղ մոնղոլական արշավանքներից հետո, երբ մոնղոլական խաների իշխանության ժամանակ Հայաստանում համեմատաբար հանդուրժողական պայմաններ էին ձևավորվել կրոնական փոքրամասնությունների համար։ Համայնքը հիմնականում զբաղվել է առևտրով, արհեստներով և հասարակական այլ գործունեությամբ։

Մինչև գերեզմանատան հայտնաբերումը Հայաստանում հրեաների ապրելու մասին տեղեկությունները վերաբերում էին մ.թ.ա. 1-ին դարին։ Եղեգիսի տապանաքարերը ցույց են տալիս, որ հրեական համայնք այստեղ ապրել է նաև 13–14-րդ դարերում։