Քարահունջ

Քարահունջը Սյունիքի տարածաշրջանում գտնվող մեգալիթյան հուշարձան է, որը ոչ միայն Հայաստանում, այլեւ ամբողջ աշխարհում դիտվում է որպես հնագույն աստղադիտարան։ Նրա անվան, կառուցվածքի ու գործառույթի շուրջ կան միջազգային համեմատություններ, որոնք Հայկական լեռնաշխարհը մատնանշում են որպես աստղագիտության հնամենի կենտրոն։

Ժողովրդի մեջ հուշարձանը կոչում են նաեւ Ցից քարեր, Դիք-դիք քարեր եւ Զորաց քարեր։ Զորաց քարեր անունը նշանակում է «օրերի քարեր», իսկ մեկ այլ մեկնաբանությամբ՝ «զորավոր քարեր», ինչն ընդգծում է մեգալիթների ուժն ու հզորությունը։

Քարահունջ անունը 1990-ականներին տվել է ռադիոֆիզիկոս, ակադեմիկոս Պարիս Հերունին։ Նա ընդգծում էր, որ 13-րդ դարի պատմիչ Ստեփանոս Օրբելյանը հիշատակել է Սիսիանի մոտ գտնվող Քարունջ գյուղը, եւ քարը համարում էր հնչող կամ խոսող քար՝ համեմատելով Սթոունհենջի հետ, որի անունը նույնպես նշանակում է «խոսող քարեր»։

20-րդ դարի սկզբին աստղագետներ Կամիլ Ֆլամարիոնը, Ուիլյամ Օլկոտը եւ Էդուարդ Մաունդերը ենթադրում էին, որ աշխարհի առաջին աստղագիտական դիտարկումներն ու համաստեղությունների բաժանումը կատարվել են Հայկական լեռնաշխարհում։ Այս տեսակետը հաստատում են Քարահունջը, Պորտասարը, Մեծամորի գիտական կենտրոնը, Սելիմի եւ Սեւ սարի աստղագիտական կենտրոնները, ինչպես նաեւ հայկական միջնադարյան աստղագիտական գիտելիքները։

Սյունիքում հրաբխային պայթյունների հետեւանքով ձեւավորված խոշոր լճային ավազանը ստեղծել է սեյսմակայուն հիմք։ Հենց այդ հիմքն է ապահովել կարեւոր կառույցների, այդ թվում՝ Քարահունջի կայունությունը։