Նորավանք Վանական Համալիր

"Միջնադարյան Հայաստանի հոյակերտ վանական համալիրներից մեկը՝ Նորավանքը, հաճախ անվանում են նաեւ Ամաղուի Նորավանք, քանի որ այն մոտ է գտնվում Ամաղու գյուղին: Այն ունի իր ուրույն ու չափազանց տպավորիչ ճարտարապետական ոճը, որը դժվար է շփոթել որեւէ այլ համալիրի հետ։ Նորավանքը գտնվում է կարմիր հրեղեն ժայռերի կիրճում, որն էլ ավելի է ընդգծում նրա եզակի գեղեցկությունը։ Նորավանքը հիմանդրվել է դեռեւս 9-րդ դարում, հիմնականում վերակառուցվել՝ 13-14-րդ դարերում։ Նորավանք վանական համալիրը բաղկացած է Սուրբ Աստվածածին (Բուրթելաշեն) դամբարան- եկեղեցուց, Սուրբ Ստեփանոս Նախավկա եկեղեցուց, նրան արեւմուտքից կից գավթից, Սբ․ Գրիգոր եկեղեցուց (Ստեփանոս Օրբելյանի դամբարան), միջնադարյան մատուռների եւ շինությունների մնացորդներից, նորակառույց վանատնից։ Հարուստ քանդակագործության, բացառիկ խաչքարերի, մեծաքանակ ու արժեքավոր վիմագրության շնորհիվ՝ Նորավանքը համարվում է մշակութային բացառիկ ժառանգություն: "

Հաղարծին Վանական Համալիր

10-13-րդ դարերում կառուցված Հաղարծին վանական համալիրը գտնվում է Դիլիջանից 18 կմ հեռավորության վրա՝ անտառածածկ լեռների գրկում։ Վանքի հիմնադրման մասին չկան մատենագրական տեղեկություններ ու հայտնի հայտնի չէ, թե ով եւ երբ է այն կառուցել։ Սակայն, պատմական իրադարձությունների համադրման արդյունքում կարելի է ասել, որ Հաղարծին վանական համալիրը հիմնադրվել է Բագրատունիների օրոք։ Համալիրը կազմված է երեք եկեղեցիներից, երկու գավթից (մեկը՝ ավերված), սեղանատնից եւ աղոթարաններից։ Սբ․ Գրիգոր եկեղեցին, որը վանքի ամենահին կառույցն է, խաչաձեւ-գմբեթավոր է։ Սբ․ Գրիգորին հյուսիսից կից է Սբ․ Ստեփանոս գմբեթավոր եկեղեցին, իսկ արեւմուտքից՝ քառասյուն գավիթը, որը կառուցվել է Իվանե Զաքարյանի հովանավորությամբ 12-րդ դարի վերջում։ Համալիրի գլխավոր եկեղեցին Սբ․ Աստվածածինն է, որն իրենից ներկայացնում է գմբեթավոր դահլիճ։ Այս եկեղեցու դիմաց պահպանվել են ավերված գավթի մնացորդները։ Սբ․ Գրիգոր եկեղեցու գավթի հարավային պատի տակ տեղակայված է արքայական դամբարանը, որտեղ առկա տապանաքարերից միայն մեկն է հնարավոր վերծանել, ըստ որի, այստեղ թաղված է Բագրատունյաց թագավոր Սմբատ Ա-ն, իսկ մյուս տապանաքարերը, հավանական է, որ պատկանում են Կյուրիկյան թագավորներին։ Սեղանատունը, որը կառուցել է ճարտարապետ Մինասը, առանձնահատուկ տեղ է գրավում աշխարհիկ ճարտարապետության մեջ։ Այն իրենից ներկայացնում է ուղղանկյուն դահլիճ, որը զույգ սյուներով բաժանված է երկու հավասար մասերի։

Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածին

Ըստ ավանդության, գլխավոր եկեղեցին կառուցվել է այն տեղում, ուր իջավ միածինը, Էջմիածինը։ Գրիգորի տեսիլքում Քրիստոսը ոսկե մուրճով ցույց է տալիս գլխավոր տաճարի տեղը։ 303 թվականին հիմնադրված այս եկեղեցուն վիճակված է դառնալ հայ ժողովրդի պատմության կարեւոր վկան, մասնակիցը։ Լինելով ամենակարեւոր կենտրոնը հայ եկեղեցու համաշխարհային ցանցի՝ Էջմիածնի Մայր տաճարն այժմ ներկայանում է մեծ տարածքով՝ ներառելով բազմաթիվ հին ու նոր եկեղեցիներ, աշխարհիկ կառույցներ, գրադարաններ, ճեմարան եւ այլն։

Գեղարդ Վանական Համալիր

Գեղարդավանքը միջնադարյան Հայաստանի նշանավոր վանական համալիրներից է, գտնվում է Երեւանից մոտ 35-40 կմ հեռավորության վրա, Երեւան-Գառնի-Գողթ ճանապարհին։ Վանքի հիմնադրումը, ըստ ավանության, վերագրվում է 4-րդ դարի սկզբին։ Վաղ շրջանում քարայրային կառույցների համար կոչվել է Այրիվանք, Իսկ Գեղարդ անունը տարածվեց 13-րդ դարից սկսած՝ վանքում պահված Սբ. գեղարդի պատվին, որը խոցել էր Քրիստոսին: Վանական համալիրի հնագույն կառույցը գտնվում է պարսպապատից դուրս՝ արեւմտյան կողմում. դա 12-րդ դարի կիսաժայռափոր մատուռն է։ 13-րդ դարում ձեւավորվել է հիմնական հուշարձանախումբը, որի մեջ մտնում են գլխավոր եկեղեցին (Կաթողիկե), կից գավիթը, երկու ժայռափոր եկեղեցիները, ժամատուն-դամբարանն ու խուցերը։ Գեղարդավանքն առանձնահատուկ տեղ ունի հայկական ժայռակոփ արվեստում․ գլխավոր եկեղեցուն կից՝ հյուսիսային հսկա ժայռի տարբեր մակարդակներում փորված է մի ամբողջ հուշարձանախումբ՝ վերեւում՝ երկու փոքր եկեղեցի եւ գավիթ, ներքեւում՝ սյունազարդ ժամատուն-դամբարան։ Վանքի շրջակայքը հարուստ է բարձրարվեստ խաչքարերով եւ ժայռափոր խուցերով։ Գլխավոր եկեղեցին (Կաթողիկե) կառուցվել են Զաքարյաններ իշխանները 1215 թվականին: Կառուցման արձանագրությունը փորագրված է արեւմտյան ճակատի մուտքի վերեւում։ Գավիթը՝ գլխավոր եկեղեցու ժամատունը, կառուցվել է 1215-1225 թվականներին: Արեւելյան կողմով հպված է գլխավոր եկեղեցու արեւմտյան ճակատին, իսկ հյուսիսային պատին փոխարինում է բնական ժայռը: Առաջին ժայռակոփ եկեղեցին գտնվում է գլխավոր եկեղեցու գավթի հյուսիս-արեւմտյան կողմում: Կառուցվել է Իվանեի որդի մեծ իշխան Ավագի իշխանության օրոք՝ 13-րդ դարի 30-40-ական թվականներից մինչեւ 1250 թվականը ընկած ժամանակահատվածում: Երկրորդ ժայռակոփ եկեղեցին գտնվում է գլխավոր եկեղեցուն կից գավթի հյուսիսարեւելյան կողմում: Բաղկացած է եկեղեցուց եւ գավթից: Գլխավոր եկեղեցու խորանի հյուսիսային պատի շինարարական արձանագրության համաձայն եկեղեցին եւ գավիթը կառուցվել են Պռոշ իշխանի օրոք, 1283 թվականին: Պռոշ իշխանի որդի Պապաքի եւ նրա կին Ռուզուքանի ժայռակոփ ժամատուն-դամբարանը գտնվում է ժայռի վերին մասում, կառուցվել է 1288 թվականին: Դամբարանն ունի առանձին թունելանման մուտք՝ մոտ 10 մ երկարությամբ:

Սևանավանք

Հայաստանի ամենաճանաչված պատմամշակութային ու զբոսաշրջային վայրերից է Սեւանավանք վանական համալիրը, որի հիմնադրումը թվագրվում է 305 թվական։ Ըստ ավանդության, այն հիմնադրել է Գրիգոր Լուսավորիչը՝ մեհյանի տեղում կանգնեցնելով փայտակերտ մի խաչ։ Սեւանավանքը բաղկացած է եղել չորս եկեղեցուց, մեկ գավթից եւ օժանդակ շինություններից, սակայն այժմ կանգուն են միայն երկու եկեղեցիները, որոնք, ըստ մատենագրական եւ վիմագրական տվյալների, կառուցվել են 874 թվականին։ Առաքելոց եկեղեցում է գտնվում Սեւանավանքի Ամենափրկիչ խաչքարը: Արձանագրության համաձայն՝ այն կերտվել է 1653 թվականին Տրդատ Կազմողի կողմից՝ ի բարեխոսություն Հայրապետի եւ Հրէպեկայի։ Սեւանավանքը, վանական համալիր լինելուց զատ, միջնադարյան Հայաստանի նշանավոր արմրոցներից մեկն է եղել, որտեղ 921 թվականին հայոց թագավոր Աշոտ Բ Երկաթը (914-921 թթ․) արաբական զորքերի դեմ մղել է կարեւոր ճակատամարտ։

Խոր Վիրապ

Արաքս գետի ձախ ափին է գտնվում Խոր Վիրապը, որի պատմությունը ամենասերտ կերպով կապված է Հայաստանում քրիստոնեությունը որպես պետական կրոն ընդունելու ժամանակահատվածի հետ։ Վիրապը մի խորը փոս էր՝ լի օձերով, կարիճներով ու թունավոր միջատներով, ուր գցում էին դատապարտյալին։ Ըստ պատմիչ Ագաթանգեղոսի՝ Տրդատ 3-րդ Մեծը հալածում էր քրիստոնյաներին, որոնց թվում էր նաեւ Գրիգոր Լուսավորիչը։ Արքայի հրամանով Լուսավորչին նետում են Արտաշատի արքունական բանտի փոսը, որտեղ նա անցկացնում է մոտ 14 տարի։ Այս ժամանակահատվածում Տրդատ 3-րդ Մեծը մահացու հիվանանում է, եւ ըստ Տրդատի քրոջ երազի, նրան կարող էր բուժել միայն Գրիգոր Լուսավորիչը։ Արքայի հրամանով Լուսավորիչն ազատ է արձակվում, բուժում արքային, որից հետո, ստանալով արքայի աջակցությունը, քրիստոնեությունը դարձնում է պետական կրոն։ Խոր Վիրապ վանական համալիրը բաղկացած է Սբ․ Գրիգոր եւ Սբ. Աստվածածին եկեղեցիներից: Խոր Վիրապը կրոնական ու պաշտպանական կառույցների համակցման՝ վանք-ամրոցի լավագույն օրինակ է։