Սանահին Վանական Համալիր

Սանահինի վանական համալիրը հիմնադրվել է 966 թվականին՝ Աշոտ 3-րդ Ողորմած թագավորի աջակցությամբ։ Հնագույն այդ վայրը դարձել է ոչ միայն Կյուրիկյանների տոհմական դամբարանը եւ վարչական կենտրոնը, այլեւ թագավորության հոգեւոր առաջնորդանիստը։ Սանահինն անունը ստացել է Հաղպատի վանքից հետո կառուցվելու պատճառով՝ «սա քան զնա հին» արտահայտության իմաստով։ Վանական համալիրը կազմված է տարբեր դարաշրջաններում կառուցված սրբատեղիներից եւ քաղաքացիական կառույցներից։ Համալիրը ներառում է եկեղեցիներ, գավիթներ, մատենադարաններ ու դամբարաններ։ Հնագույն կառույցը՝ Սբ. Աստվածածին եկեղեցին, Սանահինին տվել է հոգեւոր կենտրոնի դիրք։ Դրա կողքին զարգացել են ճեմարաններ ու մատենադարաններ, որոնք հետագայում վերածվել են համալսարանի եւ ակադեմիայի։ Համալիրում գերիշխող տեղ է գրավում Սբ. Ամենափրկիչ եկեղեցին՝ իր խաչաձեւ հատակագծով ու հսկայական գմբեթով։ Նրա կողքին՝ Սբ. Գրիգոր եկեղեցին է՝ դրսից կլոր, ներսից՝ խաչաձեւ քառախորան։ Կառուցված է ամուր որմնախարսխի վրա, իսկ հյուսիսում նրան միանում է գրատունը։ Սանահինի գրատունը՝ հայկական միջնադարյան գրատների մեջ ամենամեծն ու հնագույնը, ոչ միայն գրքերի ու ձեռագրերի պահպանման վայր էր, այլեւ հոգեւոր գանձերի, մասունքների, նշխարների պահոց։ Ճեմարանը գտնվում է Սբ. Աստվածածին եւ Ամենափրկիչ եկեղեցիների միջեւ՝ վերագրվելով Գրիգոր Մագիստրոս Պահլավունուն։ Խորհրդանշական է, որ հատակը ծածկված է տապանաքարերով, իսկ սրահի արեւելքում կանգնած է երեք խաչքար։ Համալիրի տարածքից դուրս պահպանվել են նաեւ Արղության-Երկայնաբազուկ եւ Զաքարյան տոհմերի դամբարանները, Սբ. Հակոբ, Սբ. Հարություն, Սբ. Կարապետ եկեղեցիները, ինչպես նաեւ Սբ. Սարգիս մատուռը։ Զաքարյանների դամբարանը տեղակայված է հարավարեւելյան գերեզմանոցում, իսկ Սբ. Հարություն եկեղեցին առանձնանում է իր եզակիությամբ՝ ունենալով զույգ խորաններ արեւելյան թեւում։

Ամբերդ

Ամբերդը Հայաստանի միջնադարյան ամենանշանավոր բերդաքաղաքներից է։ Այն տեղակայված է Արագած լեռան հարավային լանջին, Բյուրական գյուղից 7 կմ հյուսիս-արեւմուտք, Արքաշեն եւ Ամբերդ գետերի միախառնման եռանկյունաձեւ հրվանդանի վրա։ Ամրոցը կառուցվել է հին եւ միջնադարյան Հայաստանում ընդունված ամրոցաշինության սկզբունքների համաձայն՝ բոլոր կողմերից շրջապատված է անդունդներով՝ ստեղծելով բնական պաշտպանական հզոր համակարգ։ Ամբերդի հիմնադրման ստույգ ժամանակն անհայտ է։ Այն վերագրում է կիկլոպյան, ուրարտական կամ վաղմիջնադարյան ժամանակաշրջաններին, սակայն հնագիտական ուսումնասիրությունները վկայում են, որ ամրոցը կառուցվել է 9-13-րդ դարերում։ Ամբերդի շինարարությունը սկսվել է Կամսարականների կողմից 7-րդ դարում, 10-րդ դարում պատկանել է Պահլավունի իշխաններին՝ դառնալով Բագրատունյաց Հայաստանի պաշտպանական կարեւոր հենակետերից մեկը։ Հետագայում Ամբերդն անցել է Զաքարյաններին, այնուհետեւ Վաչուտյաններին, որոնք ամրոցը դարձրել են վարչական կենտրոն։ Ամբերդ ամրոց-բերդաքաղաքն իր մեջ ներառում է դղյակը (իշխանական պալատ), բաղնիքը, մատուռը, Կաթողիկե Վահրամաշեն եկեղեցին, ձիթհանը եւ պաշտպանական ամուր համակարգը՝ բարձր եւ հաստ պարիսպներով։ Ամրոցի մատուռը գտնվում է բաղնիքից մոտ 9 մ հեռավորության վրա, թվագրվում է 10-րդ դարով։ Կաթողիկե Վահրամաշեն եկեղեցին կառուցվել է 1026 թվականին Վահրամ Պահլավունու հովանավորությամբ՝ տեղակայված ամրոցի կենտրոնական բարձրադիր մասում: Ամբերդում կատարված պեղումներից հայտնաբերվել են մետաղյա իրեր, զենքեր, արծաթե զարդեր, բրոնզե աշտանակներ, խեցեղեն, ապակեղեն, պղնձե ու ոսկե դրամներ, մոմակալներ:

Գառնի հեթանոսական տաճար

Գառնիի հեթանոսական տաճարը գտնվում է Կոտայքի մարզի Գառնի գյուղում: Այս յուրօրինակ կառույցը հելլենիստական եւ հայկական մշակույթների ու ճարտարապետության լավագույն համադրությունն է: Մասնագետները կարծում են, որ Գառնու հեթանոսական տաճարը նվիրված է եղել հեթանոս արեւի աստված Արեգ-Միհրին, ով համարվում էր հայ արքա Տրդատ 1-ինի հովանավոր աստվածը։ Տրամաբանական է, որ Տրդատն իր գահակալությունից հետո Գառնի գյուղում կառուցել է իր հովանավոր աստծուն նվիրված տաճար։ Միհրի անունից է ծագել հայոց հեթանոսական սրբավայրերին տրվող մեհյան անվանումը։ Ըստ պատմական փաստարկների, երբ Տրդատ 1-ինը Հռոմում գահադրվելուց հետո վերադառնում է Հայաստան 66 թվականին, սկսում է զբաղվել ակտիվ շինարարական աշխատանքներով։ Նա վերանորոգում է Գառնիի ամրոցն ու այնտեղ էլ կառուցում Գառնիի տաճարը, արքունական բաղնիքը, իսկ 7-րդ դարում կառուցվում է նաեւ Սբ. Սիոն եկեղեցին: Հայաստանում քրիստոնեության ընդունումն ու տարածումը ազդեցություն ունեցան նաեւ Գառնիի տաճարի վրա, քանի որ 4-րդ դարում այն վերանորոգվեց՝ հարմարեցվելով ներկա դավանանքին։ Հեթանոսական տաճարի ցելլան (անտիկ տաճարների գլխավոր սրահ) քանդել են եւ տեղում կառուցել եկեղեցի, վերացրել են հեթանոսական ճարտարապետությանը բնորոշ հիմնական տարրերը՝ զոհասեղանները, կուռքերը: Գառնիի տաճարն իր ճարտարապետությամբ հելլենիստական շրջանին է պատկանելով՝ ունի այդ ոճին բնորոշ առանձնահատկություններ: Այն պատկանում է պերիպտեր տեսակի հունական պաշտամունքային կառույցներին, որոնք առանձնանում են սյունաշար հորինվածքով: Պերիպտեր կառույցներն առավել բնորոշ են եղել Հին Հունաստանին: Տաճարի՝ ինը աստիճանների վրա գտնվելը եւս հեթանոսական տաճարներին բնորոշ լուծում է:  1679 թվականի երկրաշարժը հիմնահատակ քանդեց Գառնիի տաճարը՝ երբեմնի հզոր տաճարը վերածելով ավերակների կույտի: Բարեբախտաբար 1969-1975 թվականներին վերակառուցվեց տաճարը եւ ստացավ իր նախնական տեսքը:

Ջերմուկի Ջրվեժ

"Հայաստանի ամենագեղեցիկ ջրվեժներից մեկը՝ Ջերմուկի կամ «Ջրահարսի վարսեր» ջրվեժը, գտնվում է Վայոց ձորի մարզի Ջերմուկ քաղաքում։ Այս ջրվեժի անվան հետ կապված կա մի հետաքրքիր լեգենդ, ըստ որի՝ ժամանակին այդ ժայռերի վրա ապրում էր հայ ազնվական, ով ուներ մի գեղեցիկ դուստր: Գեղեցկուհու ձեռքը խնդրելու էին գալիս աշխարհի չորս կողմերից, սակայն նրա սիրտը պատկանում էր մի հովվի որդու: Ամեն օր նա երկար պարան էր նետում կիրճը, երբ նրանք հանդիպում էին ուշ գիշերով, որպեսզի տղան կարողանա իր մոտ բարձրանալ: Մի օր աղջկա հայրն իմանում է այդ մասին եւ անիծում դստերը՝ ասելով. «Եթե մեկ անգամ էլ հանդիպես այդ տղային, ապա դու կդառնաս ջրահարս եւ երբեք չես կարողանա դուրս գալ ջրից»: Նրանց հաջորդ հանդիպման օրը հոր անեղծքը կատարվում է՝ նա ջրահարս է դառնում, իսկ մազերը վերածվում են ջրվեժի: Այդ պատճառով Ջերմուկի ջրվեժը երբեմն կոչում են նաեւ «Ջրահարսի վարսեր»:"

Տաթևի Վանական Համալիր

Տաթեւի վանքը գտնվում է Սյունիքի մարզի Տաթեւ գյուղում։ Միջնադարում այն դարձել է հոգեւոր, մշակութային եւ քաղաքական նշանակություն ունեցող խոշոր կենտրոն։ Սյունիքի իշխանները, լինելով Արշակունյաց արքայատոհմին մոտ կանգնած ազնվականներ, մեծապես նպաստել են վանական կյանքի ծաղկմանը՝ վանքին նվիրելով կալվածքներ, հողատարածքներ, գյուղեր եւ կառուցելով եկեղեցիներ։ Վանական համալիրի առաջին կառույցները կանգնեցվել են 4-րդ դարից՝ Հայաստանի քրիստոնեացման շրջանից։ 9-րդ դարից սկսած Տաթեւը վերածվել է վանական համալիրի։ 844 թվականին վանքը պաշտոնապես հիմնադրվել է Տաթեւ գյուղի տարածքում՝ Դավիթ եպիսկոպոսի կողմից։ Կառուցվել է Սբ. Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցին (848 թվական), ապա՝ Սբ. Պողոս-Պետրոս եկեղեցին (895-906 թվականներ), որն իր ծավալով, ճարտարապետական կառուցվածքով ու ներքին հարդարմամբ բացառիկ արժեք ունի։ Եկեղեցու կառուցման ժամանակ նրա հիմքերում տեղադրվել են Պողոս եւ Պետրոս առաքյալների մասունքները։ Հարավային մուտքի դիմաց կանգնեցվել է ճարտարապետական յուրօրինակ հուշակոթող «Գավազանը», որը ճոճվելու հատկություն ուներ՝ կառուցված լինելով շարժուն հիմքի վրա։ Տաթեւի վանքը պարսպապատվել է, կառուցվել են գավիթ, գանձատուն, գրատուն, թաքստոցներ, սեղանատուն, արհեստանոցներ, խցեր եւ տապանատներ։ Վանքը, հատկապես 9-11-րդ դարերում, ունեցել է շուրջ 500 միաբան, գործել է վարդապետարան, որը հետագայում վերածվել է համալսարանի։ 1170 թվականին սելջուկ-թուրքական ներխուժումների արդյունքում Սյունիքի թագավորությունը կործանվել է, Տաթեւի վանքը ենթարկվել է ավերածությունների, այրվել է գրադարանը՝ կործանվել են մոտ 10,000 ձեռագրեր։ Վանքի հոգեւորականները տեղափոխվել են Վայոց ձորի Նորավանք։ Հետագայում՝ 13-րդ դարում, Օրբելյան իշխանների հովանավորությամբ վանքը վերակառուցվել է։ 1280-ական թվականներից Տաթեւի վանքը վերածվել է հակաունիթոր շարժման կենտրոնի՝ պահպանելով հայկական եկեղեցու ինքնությունն ընդդեմ օտար կրոնական հոսանքների։ Տաթեւի համալսարանը, որը պաշտոնապես կազմավորվել է 14-րդ դարում, դարձել է համահայկական մտավոր եւ գիտակրթական կենտրոն։ Այստեղ աշխատել են նշանավոր աստվածաբաններ, փիլիսոփաներ, աստղագետներ, մանրանկարիչներ ու երաժիշտներ։ Մատենադարանը գոյություն է ունեցել մինչեւ 20-րդ դարի սկիզբը։ Տաթեւի գավթում կառուցվել է կամարակապ, երկհարկանի զանգակատուն (14-րդ դար), վանքի բակում՝ մանրանկարչության դպրոց։ Լենկթեմուրի արշավանքների ժամանակ՝ 14-րդ դարի վերջին, վանքը կրկին ավերվել է։ Շմավոն եպիսկոպոսը հարկադրված է եղել տեղափոխվել Սանահին։ Սակայն ուշ միջնադարում՝ 17-18-րդ դարերում, վանքը նորից վերելք է ապրել՝ ի շնորհիվ հոգեւոր եւ իշխանական վերնախավի ակտիվության։ 19-րդ դարի վերջից Տաթեւը դարձել է նաեւ ազգային ազատագրական շարժման կարեւոր վայր։ 1919-21 թվականներին Զանգեզուրի ինքնապաշտպանական պայքարի ժամանակ Տաթեւի վանքը դարձել է Գարեգին Նժդեհի գլխավոր հենակետերից մեկը։ Այստեղ տեղի են ունեցել համազանգեզուրյան երկու համագումարներ, որոնց ժամանակ հռչակվել է Լեռնահայաստանի անկախությունը, հետո՝ «Հայաստանի Հանրապետությունը»՝ ընդդեմ խորհրդային իշխանության։ 1931 թվականին տեղի ունեցած երկրաշարժի հետեւանքով վանքը կրել է զգալի վնասներ։ Խորհրդային տարիներին այն մնացել է հիմնականում լքված, պետական ուշադրությունից դուրս։ Միայն 1970-ականներից սկսած վանքը սկսել է վերականգնվել՝ վերաշինվել են եկեղեցիներն ու գլխավոր գմբեթը, ինչպես նաեւ զանգակատան ստորին հարկը։

Հաղպատ վանական համալիր

Հաղբատի վանական համալիրը հիմնադրվել է 976 թվականին՝ Բագրատունի Աշոտ 3-րդի օրոք, եւ կառուցվել է գյուղի հարավարեւելյան բարձրադիր մասում։ Այն բաղկացած է տաճարներից, գավիթներից, մատուռներից, գրատնից, զանգակատնից, սեղանատնից եւ դամբարաններից։ Գլխավոր եկեղեցին՝ Սբ. Նշանը, կառուցվել է Խոսրովանույշ թագուհու կողմից՝ 970-991 թվականներին, եւ ներկայացնում է խաչագմբեթ տիպի կառույց։ Այն ուղղանկյուն է արտաքուստ եւ խաչաձեւ՝ ներսից, իսկ որմնանկարներից պահպանվել է Քրիստոսի պատկերը եւ որոշ ավետարանական տեսարաններ։ Հիմնական գավիթը կցված է Սբ. Նշանին արեւմուտքից եւ կառուցվել է 13-րդ դարում՝ Մարիամ իշխանուհու կողմից։ Այն աչքի է ընկնում ծավալով եւ վիմագրություններով։ Ժամատան հարավում եւ հյուսիսում գտնվում են Սբ. Գրիգոր եւ Սբ. Աստվածածին եկեղեցիները՝ խաչաձեւ հորինվածքով ու գմբեթավոր կառուցվածքով։ Տաճարի հյուսիսում է Համազասպի ժամատունը, որը ներառում է նաեւ փոքր մատուռ եւ հարավից՝ վերակառուցված գրատուն։ Գրատունը համարվել է գրչության կարեւոր կենտրոն. այստեղ պահպանվել եւ վերագրվել են հին ձեռագրեր։ Հուշարձանախմբի ամենանշանավոր կառույցը եռահարկ զանգակատունն է՝ աշտարակաձեւ, խաչաձեւ հատակագծով եւ գմբեթով պսակված։ Այն աչքի է ընկնում ճարտարապետական ներդաշնակությամբ եւ սլացիկությամբ. Հյուսիսում տեղակայված է սեղանատունը՝ երկսյուն եւ կամարակապ։ Համալիրում կան նաեւ կամարածածկ սրահներ, որոնք ծառայել են որպես տապանատներ. դրանց հատակը պատված է տապանաքարերով, իսկ ներսում պահպանվել է հանրահայտ Ամենափրկիչ խաչքարը։