Հայաստանի լքված գյուղերը․ պատմություններ, որոնք շարունակում են ապրել

Հայաստանը հաճախ ներկայացվում է իր հնագույն վանքերով, լեռնային բնապատկերներով և հազարամյակների պատմությամբ։ Սակայն երկրի քարտեզի վրա կան նաև տասնյակ բնակավայրեր, որոնք ժամանակի ընթացքում դատարկվել են, կորցրել իրենց բնակիչներին և վերածվել լուռ վկաների անցյալի։ Այս լքված գյուղերը ոչ միայն հետաքրքիր զբոսաշրջային ուղղություններ են, այլև պատմական հիշողության կարևոր մաս։

Ինչու՞ են գյուղերը լքվել 
Հայաստանում գյուղերի լքման պատճառները տարբեր են եղել։ Որոշ բնակավայրեր դատարկվել են բնական աղետների հետևանքով, մյուսները՝ տնտեսական դժվարությունների, աշխատատեղերի պակասի կամ արտագաղթի պատճառով։ Կան նաև գյուղեր, որոնց ճակատագրի վրա ազդել են սահմանային լարվածությունները և տարածաշրջանային հակամարտությունները։ Խորհրդային տարիներին բազմաթիվ գյուղեր զարգանում էին կոլտնտեսությունների և պետական տնտեսությունների շնորհիվ։ ԽՍՀՄ փլուզումից հետո այդ համակարգերի վերացումը որոշ համայնքների համար լուրջ հարված դարձավ։ Եթե գյուղը չուներ տնտեսական այլ հիմք, բնակիչները սկսեցին տեղափոխվել քաղաքներ կամ արտերկիր։ 
 

Գոմք․ գյուղ, որը վերածվել է պատմական հուշարձանի 
Վայոց ձորի մարզում գտնվող Գոմքը Հայաստանի ամենահետաքրքիր կիսալքված գյուղերից մեկն է։ Տարիների ընթացքում բնակչության թիվը կտրուկ նվազել է, սակայն գյուղի տարածքում պահպանվել են հին տներ, քարաշեն կառույցներ և միջնադարյան մշակութային հետքեր։ Գոմք այցելողները հաճախ նշում են, որ այստեղ ժամանակը կարծես կանգ է առել։ Լքված տների պատերին դեռ կարելի է տեսնել նախկին բնակիչների կյանքի հետքերը՝ հին դռներ, պատուհաններ և երբեմն նույնիսկ կենցաղային իրեր։ Գյուղի շրջակայքում գտնվող լեռներն ու ձորերը լրացուցիչ խորհրդավորություն են հաղորդում տարածքին։ 

Հին Խոտ․ քարերի մեջ պահպանված հիշողություն 
Սյունիքի մարզում գտնվող Հին Խոտը համարվում է Հայաստանի ամենատպավորիչ պատմական բնակավայրերից մեկը։ Գյուղը կառուցված է եղել խոր կիրճի եզրին, իսկ բնակիչների մի մասը հետագայում տեղափոխվել է ավելի հարմար վայր։ Այսօր Հին Խոտի ավերակները հիշեցնում են բնական ամրոց։ Քարե տները, որոնք երբեմն բառացիորեն միաձուլված են ժայռերին, պատմում են այն մարդկանց մասին, ովքեր դարեր շարունակ ապրել են դժվարամատչելի պայմաններում։ Տեղացիների պատմությունների համաձայն՝ բնակավայրի առանձնահատուկ դիրքը նախկինում նաև պաշտպանական նշանակություն է ունեցել։ 

Հին Շինուհայր․ ժամանակի կանգ առած անկյուն 
Սյունիքում գտնվող մեկ այլ հետաքրքիր վայր է Հին Շինուհայրը։ Նոր բնակավայրի կառուցումից հետո հին հատվածը աստիճանաբար դատարկվել է։ Այստեղ կարելի է տեսնել քարաշեն տների ավերակներ, հին ճանապարհներ և գյուղական կյանքի բազմաթիվ հետքեր։ Հին Շինուհայրը հատկապես գրավիչ է պատմության և լուսանկարչության սիրահարների համար։ Տարածքի լանդշաֆտը և ավերակների տեսքը ստեղծում են յուրահատուկ մթնոլորտ, որը դժվար է գտնել Հայաստանի այլ վայրերում։

Զովունիի հին բնակավայրը
Երբ ստեղծվեց Ապարանի ջրամբարը, մի շարք բնակավայրեր հայտնվեցին նոր իրականության առաջ։ Հին Զովունու բնակիչները տեղափոխվեցին այլ վայր, իսկ նախկին բնակավայրի մի մասը մնաց ջրի տակ կամ շրջակա տարածքներում։ Այսօր հին բնակավայրի մասին հիշեցնում են պահպանված որոշ կառույցներ և տեղացիների պատմությունները։ Այդ պատմությունները կարևոր են, քանի որ ցույց են տալիս, թե ինչպես կարող են խոշոր ենթակառուցվածքային ծրագրերը փոխել ամբողջ համայնքների ճակատագիրը։ 

Լքված գյուղերը որպես զբոսաշրջային ուղղություն Վերջին տարիներին աշխարհում աճում է հետաքրքրությունը «մութ» կամ պատմական տուրիզմի նկատմամբ։ Մարդիկ ցանկանում են տեսնել ոչ միայն հայտնի տեսարժան վայրերը, այլև այն վայրերը, որոնք պատմում են մարդկային ճակատագրերի, փոփոխությունների և ժամանակի ազդեցության մասին։ Հայաստանի լքված գյուղերը հենց այդպիսի վայրեր են։ Դրանք հնարավորություն են տալիս հասկանալ երկրի պատմության տարբեր փուլերը, ծանոթանալ տեղական լեգենդներին և տեսնել, թե ինչպես է բնությունը աստիճանաբար վերադարձնում իր տարածքը։ Հայաստանի լքված գյուղերը պարզապես դատարկ տներ և ավերակներ չեն։ Դրանք մարդկանց կյանքի, աշխատանքի, պայքարի և հույսերի մասին պատմող կենդանի վկայություններ են։ Յուրաքանչյուր քար, յուրաքանչյուր կիսաքանդ պատ և լռության մեջ մնացած յուրաքանչյուր փողոց ունի իր պատմությունը։

Երբ այցելում ենք նման վայրեր, մենք ոչ միայն բացահայտում ենք Հայաստանի քիչ հայտնի անկյունները, այլև ավելի լավ ենք հասկանում այն մարդկանց, ովքեր ժամանակին այդ վայրերը տուն էին անվանում։