Սարդարապատի գաղտնագրերը. Ի՞նչ են հուշում հզոր հուշահամալիրի թաքնված խորհրդանիշները

Մեզնից շատերը Սարդարապատում եղել են դեռ դպրոցական տարիներին կամ գիտեն դրա մասին պատմության դասագրքերից։ Թվում է՝ ամեն ինչ պարզ է. 1918 թվական, մայիսյան հերոսամարտ, կենաց ու մահու կռիվ և հաղթանակ, որը փրկեց մեր հայրենիքը։ Բայց արդյո՞ք փորձել ես երբևէ նայել Սարդարապատի հուշահամալիրին ոչ թե պարզապես որպես քարե կառույցի, այլ որպես մի մեծ գաղտնագրի, որտեղ յուրաքանչյուր քանդակ, գիծ ու դիրք ունի իր թաքնված խորհուրդը։ Հանճարեղ ճարտարապետ Ռաֆայել Իսրայելյանն ու քանդակագործների տաղանդավոր թիմը կարմիր տուֆի մեջ կերտել են մի ամբողջ փիլիսոփայություն։ Եկե՛ք միասին բացահայտենք Սարդարապատի ամենատպավորիչ սիմվոլները, որոնք տեսնելիս հաջորդ անգամ մարմնովդ սարսուռ է անցնելու։ 
 

1. Զանգակատունը. Ղողանջներ, որոնք լռեցնում են ժամանակը Համալիրի մուտքի մոտ առաջինը հայացքդ գամվում է 35 մետր բարձրություն ունեցող նրբագեղ զանգակատանը։ Բայց նկատե՞լ ես, որ այն կազմված է երեք շարքով կախված զանգերից։ Զանգերի երեք շարքերը պատահական չեն։ Դրանք խորհրդանշում են հայ ժողովրդի երեք սերունդները՝ անցյալը, ներկան և ապագան։ Ըստ հեղինակների մտահղացման՝ այս զանգերը պետք է ղողանջեն երկու դեպքում՝ ի պատիվ հաղթանակի և ի տագնապ վտանգի, որպեսզի արթնացնեն բոլոր սերունդների հիշողությունն ու ոգին։

2. Հսկա ցուլերը. Ուժ, որը կպած է հողին Զանգակատան երկու կողմերում կանգնած են ահռելի, ահարկու տեսքով կարմրավուն ցուլերը։ Նրանք կարծես պատրաստվում են հարձակման, բայց միևնույն ժամանակ կայուն են, ինչպես ժայռը։ Հին հայկական դիցաբանության մեջ ցուլը խորհրդանշում է երկրային ուժը, հզորությունն ու պտղաբերությունը։ Այս համատեքստում ցուլերը ոչ միայն պաշտպանում են Սարդարապատի սիրտը, այլև ցույց են տալիս հայ գյուղացու ու զինվորի տոկունությունը։ Նրանք մարմնավորում են այն միտքը, որ հայը կարող է հանդուրժել շատ բան, բայց երբ հասնում է իր հողն ու տունը պաշտպանելուն, նա վերածվում է անկանգնելի ուժի:

3. Արծիվների ծառուղին. Հոգիներ, որոնք հսկում են Արարատը Անցնելով հսկա ցուլերի կողքով՝ դու հայտնվում ես մի ծառուղում, որտեղ քեզ ուղեկցում են հպարտ ու վեհ արծիվների քանդակները։ Արծիվները մարմնավորում են այն հերոսների հոգիները, ովքեր իրենց կյանքը տվեցին այդ 9 օրերի ընթացքում։ Ուշադրություն դարձրո՛ւ նրանց դիրքին. նրանք բոլորը նայում են դեպի Արարատ լեռը, դեպի Արևմտյան Հայաստան։ Սա հավերժական պահապանների խորհուրդն է՝ հոգիներ, որոնք անգամ մահից հետո շարունակում են հսկել հայրենիքի սահմաններն ու մեր սրբությունները։

4. Հաղթանակի պատը. Պատմություն՝ առանց բառերի Համալիրի թերևս ամենախորհրդավոր ու միստիկ հատվածը կորաձև Հաղթանակի պատն է (Խաչքար-հուշապատը)։ Այն ամբողջությամբ պատված է բարձրաքանդակներով, որոնցում չկա ոչ մի տեքստ, բայց կա ահռելի ինֆորմացիա։ Պատի հարավային և հյուսիսային կողմերում պատկերված են հակադրություններ՝ պատերազմի արհավիրքն ու խաղաղության բերկրանքը։ Այստեղ կտեսնես թռչող ձիեր (որոնք խորհրդանշում են հաղթանակի ավետաբերներին), հայ կանանց, ովքեր ջուր ու հաց են տանում ռազմաճակատ, և վերջապես՝ վերածնվող կյանքի սիմվոլները։ Պատի կորությունը ստեղծում է այնպիսի էֆեկտ, որ երբ քայլում ես դրա երկայնքով, քանդակները կարծես շարժվում են՝ քո աչքի առաջ կենդանացնելով պատմությունը։

Ինչո՞ւ է պետք վերադառնալ Սարդարապատ 
Սարդարապատն այն վայրը չէ, որտեղ կարելի է գնալ միայն մեկ անգամ։ Տարբեր տարիքում, տարբեր էմոցիոնալ վիճակներում այս հուշահամալիրը բացվում է բոլորովին նոր կողմերից։ Այստեղ գալիս են ոչ թե պարզապես զբոսնելու, այլ լիցքավորվելու այն հզոր էներգետիկայով, որը թողել են մեր նախնիները։